درمان بی اختیاری ادرار (+دلایل و انواع)

بی اختیاری ادرار یکی از مشکلات رایج پزشکی است که می‌تواند تأثیرات قابل توجهی بر کیفیت زندگی افراد بگذارد. این مشکل به صورت ناتوانی در کنترل دفع ادرار بروز می‌کند و ممکن است به دلایل مختلفی ایجاد شود. با وجود اینکه بی اختیاری ادرار می‌تواند برای بسیاری از افراد خجالت‌آور باشد، اما این مشکل قابل درمان است و گزینه‌های متنوعی از تغییرات سبک زندگی گرفته تا درمان‌های دارویی و جراحی برای مدیریت آن وجود دارد. در این مقاله به بررسی دلایل، انواع و روش‌های درمان بی اختیاری ادرار می‌پردازیم.

بی اختیاری ادرار چیست؟

منظور از بی‌ اختیاری ادرار از دست دادن کنترل مثانه است. وظیفه اصلی مثانه این است که ادرار را تا زمانی که فرد برای رهاسازی آن آماده باشد، نگه دارد. در شرایط معمولی، اکثر افراد حدود ۶ تا ۸ بار در طول ۲۴ ساعت به سرویس بهداشتی مراجعه می‌کنند.

با داشتن مثانه سالم، فرد می‌تواند ادرار خود را تا زمان مناسب به تعویق بیندازد. اما بی‌ اختیاری ادرار یک اختلال در کنترل مثانه است که منجر به نشت ناخواسته ادرار می‌شود. این مشکل می‌تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود و یکی از شایع‌ترین مشکلات بهداشتی در بانوان است.

خوشبختانه راه‌های زیادی برای مدیریت و درمان این وضعیت وجود دارد. بنابراین اگر شما یا یکی از نزدیکانتان با این مشکل مواجه شده‌اید، سریعاً به پزشک مراجعه کنید.

انواع بی اختیاری ادرار و علائم آن‌ها

بی اختیاری ادراری انواع مختلفی دارد که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌کنیم:

۱-بی اختیاری استرسی  (Stress Incontinence)

بی اختیاری استرسی نوعی از بی اختیاری است که هنگام افزایش فشار داخل شکمی، فرد کنترل ادرار خود را از دست می‌دهد. این افزایش فشار معمولاً در اثر فعالیت‌هایی مانند سرفه، عطسه، خندیدن، بلند کردن اجسام سنگین یا ورزش رخ می‌دهد.

این نوع از بی اختیاری به دلیل ضعیف شدن عضلات و بافت‌های کف لگن اتفاق می‌افتد. به عنوان مثال، بارداری و زایمان می‌توانند عضلات کف لگن زنان را کشیده و ضعیف کنند که این امر می‌تواند به بی اختیاری استرسی منجر شود.

علاوه بر این، اضافه وزن یا چاقی فشار اضافی به عضلات کف لگن وارد کرده و سبب تضعیف آن‌ها می‌شود. از طرفی شرایط عصبی مانند دیابت یا سکته مغزی نیز می‌تواند بر اعصاب کنترل‌ کننده مثانه تأثیر بگذارند و باعث بروز این مشکل شوند.

همچنین ضربه به عضله اسفنکتر مجرای ادرار، مصرف برخی داروها که ممکن است تأثیر منفی بر عضلات کف لگن داشته باشند و جراحی پروستات در مردان از دیگر عواملی هستند که می‌توانند باعث بی اختیاری استرسی شوند.

۲-بی اختیاری اضطراری (Urgency Incontinence)

این نوع بی اختیاری ادرار را مثانه بیش فعال نیز می‌نامند. در این حالت، فرد به طور ناگهانی احساس نیاز فوری به دستشویی رفتن پیدا می‌کند و ممکن است نتواند به‌ موقع به سرویس بهداشتی برسد. علل مختلفی می‌توانند به بروز مثانه بیش‌ فعال منجر شوند:

• آسیب به اعصاب مثانه
• آسیب به سایر بخش‌های سیستم عصبی
• آسیب به عضلات
• افزایش سن
• شرایطی مانند مولتیپل اسکلروزیس (MS)، بیماری پارکینسون، دیابت و سکته مغزی
• مصرف برخی داروها
• مشکلات مثانه مانند عفونت و سنگ مثانه

۳-بی اختیاری سرریز (Overflow Incontinence)

بی‌ اختیاری سرریز زمانی رخ می‌دهد که فرد قادر به تخلیه کامل مثانه خود نباشد. در این حالت، مثانه پر می‌شود و به طور غیرارادی ادرار شروع به چکه کردن می‌کند. این نوع بی اختیاری معمولاً به دلیل عدم تخلیه کامل مثانه و انباشته شدن ادرار در آن ایجاد می‌شود.

تصور کنید مثانه مانند یک ظرف آبی است که بیش از حد پر شده، اما تنها بخشی از آن تخلیه می‌شود. در این حالت با کوچک‌ترین حرکت یا فشاری ممکن است قطراتی از آن به بیرون نشت کند، درست مانند ظرفی که تا لبه پر شده و با تکان خوردن سرریز می‌شود.

دلیل این وضعیت می‌تواند انسداد مجاری ادراری، آسیب به عضلات مثانه یا مشکلات عصبی باشد که مانع از عملکرد صحیح مثانه در تخلیه کامل ادرار می‌شوند. به عنوان مثال، افرادی که دچار بیماری‌هایی مانند زوال عقل، ام اس، دیابت یا سکته مغزی هستند و همچنین کسانی که پروستات بزرگی دارند، بیشتر در معرض این نوع بی اختیاری قرار دارند.

۴-بی اختیاری کامل (Total Incontinence)

بی اختیاری کامل زمانی رخ می‌دهد که مثانه قادر به ذخیره کردن ادرار نباشد و فرد به طور مداوم دچار دفع ادرار غیرارادی شود. در این حالت، کنترل ادرار به‌ طور کامل از دست می‌رود و ممکن است فرد نتواند زمان یا مکان دفع ادرار را پیش‌ بینی یا کنترل کند.

بی اختیاری کامل معمولاً در افرادی دیده می‌شود که دچار آسیب شدید نخاعی، بیماری‌های پیشرفته عصبی مانند ام اس یا آلزایمر یا عوارض ناشی از جراحی‌های وسیع لگنی هستند.

۵-بی اختیاری عملکردی (Functional Incontinence)

بی‌ اختیاری عملکردی زمانی رخ می‌دهد که فرد به دلیل مشکلات روحی یا جسمی نتواند به موقع به دستشویی برود. این مشکل معمولاً ناشی از اختلالاتی مانند زوال عقل، آرتروز یا سایر بیماری‌هایی است که حرکت یا توانایی تصمیم‌گیری را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

در این نوع بی اختیاری، مثانه به‌ طور صحیح عمل می‌کند، اما فرد به دلیل مشکلات فیزیکی یا شناختی نمی‌تواند به موقع به سرویس بهداشتی برسد. به عنوان مثال، فردی که دچار آرتروز شدید شده است، ممکن است به دلیل محدودیت در حرکت یا درد نتواند به موقع به سرویس بهداشتی برسد و کنترل ادرار خود را از دست بدهد.

۶-بی اختیاری ادرار ترکیبی (Mixed Incontinence)

بی اختیاری ترکیبی وضعیتی است که در آن فرد به صورت همزمان علائم دو یا چند نوع بی اختیاری را تجربه می‌کند (معمولاً ترکیبی از بی اختیاری استرسی و بی اختیاری اضطراری).
بسیاری از زنان ممکن است همزمان با احساس نیاز فوری به دستشویی رفتن (بی‌ اختیاری اضطراری) و نشت ادرار هنگام فعالیت‌های فیزیکی مانند سرفه، عطسه یا خندیدن (بی‌ اختیاری استرسی) روبرو شوند. این افراد به بی اختیاری ادرار ترکیبی مبتلا هستند و نیاز به درمان‌هایی دارند که هر دو نوع بی‌ اختیاری را برطرف کند.

دلایل بی اختیاری ادرار  موقت

برخی عوامل به صورت موقتی می‌توانند باعث بی اختیاری ادرار شوند، به این صورت که معمولاً با رفع علت زمینه‌ای، بی اختیاری نیز برطرف می‌شود. از جمله این دلایل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• مصرف زیاد مایعات یا نوشیدنی‌های محرک مانند قهوه و الکل
• عفونت دستگاه ادراری
• یبوست شدید
• مصرف برخی داروها مانند داروهای ضدافسردگی
• بارداری
• التهاب مثانه
• سنگ کلیه
• مصرف مکرر نوشیدنی‌های گازدار

دلایل بی اختیاری ادرار  مزمن

این نوع دلایل معمولاً ناشی از بیماری‌های زمینه‌ای یا مشکلات ساختاری هستند و نیاز به بررسی و درمان طولانی مدت دارند. مهم‌ترین دلایل بی اختیاری ادرار مزمن عبارتند از:

• ضعف عضلات مثانه
• زایمان مکرر
• اختللات کف لگن
• شرایطی که جریان ادرار را مسدود می‌کنند (مانند تومورها یا بزرگ شدن پروستات)
• استرس مداوم
• یائسگی
• بیماری‌هایی مانند دیابت، ام اس، سکته مغزی، آلزایمر، تومور مغزی و پارکینسون

افرادی که با مشکل بی‌ اختیاری ادرار مواجه هستند، باید درمان این وضعیت را در اولویت قرار دهند. عدم درمان می‌تواند مشکلات جدی‌تری را به دنبال داشته باشد. برای مثال، اگر مثانه نتواند به‌ طور کامل تخلیه شود، این امر می‌تواند منجر به عفونت‌های ادراری و سایر مشکلات بهداشتی شود.

درمان انواع بی اختیاری ادرار

درمان بی‌ اختیاری ادرار به عوامل مختلفی مانند نوع و شدت مشکل بستگی دارد. پزشک شما می‌تواند بر اساس شرایط خاص شما، برنامه درمانی مناسب را پیشنهاد دهد.

برای درمان بی‌ اختیاری استرسی در زنان، گزینه‌های مختلفی وجود دارد که شامل درمان‌های رفتاری، تزریق واژن، تحریک الکتریکی و جراحی است. هدف از این درمان‌ها، تقویت عضلات کف لگن است تا از مثانه، مجرای ادرار و سایر اندام‌های ناحیه لگن حمایت شود و عملکرد آن‌ها بهبود پیدا کند.

یکی از روش‌های جراحی برای کنترل بی‌ اختیاری ادرار در زنان، قرار دادن مش جراحی در ناحیه لگن است. این مش به تقویت بافت همبند و عضلات کمک می‌کند و به این ترتیب مانع از نشت ناخواسته ادرار می‌شود. بهبودی معمولاً بلافاصله پس از عمل مشاهده می‌شود و پس از ۱ تا ۲ هفته، بیمار می‌تواند به فعالیت‌های سبک بازگردد.

پس از جراحی، پزشک داروهای مسکن و آنتی‌بیوتیک برای جلوگیری از عفونت و تسکین درد تجویز خواهد کرد. با این حال، ممکن است پس از عمل خونریزی یا ترشحات خفیف واژینال مشاهده شود. در صورتی که علائمی مانند سوزش هنگام دفع ادرار یا ترشحات واژینال مداوم پس از عمل مشاهده شود، باید به پزشک مراجعه کرد تا از بروز عوارض جلوگیری شود.

رایج‌ترین روش جراحی بی اختیاری ادرار

رایج‌ترین روش برای تقویت مجرای ادرار، عمل جراحی اسلینگ است. در این روش، از یک ماده مصنوعی یا نوار بافته‌ شده که به‌ طور خاص با بافت بدن سازگار است، برای تقویت عضلات استفاده می‌شود. اسلینگ به‌ طور مؤثر از افتادگی و نشت ادرار جلوگیری می‌کند و عملکرد مثانه را بهبود می‌بخشد.

مش مصنوعی که در این روش به کار می‌رود، ممکن است در طول زمان کمی ضعیف شود، اما این اتفاق بسیار نادر است. به‌ طور کلی، جراحی اسلینگ یکی از روش‌های ایمن و کارآمد برای درمان بی‌ اختیاری ادرار به شمار می‌آید و معمولاً نتایج مثبت و ماندگاری دارد. برای آشنایی با روش‌های مختلف جراحی اسلینگ مقاله انواع جراحی اسلینگ برای درمان بی اختیاری ادرار زنان را مطالعه بفرمایید.

زمان بهبودی بعد از جراحی درمان بی اختیاری ادرار

زمان بهبودی پس از جراحی‌های مختلف می‌تواند متفاوت باشد. به طور کلی، جراح ممکن است به بیماران توصیه کند که برای ۲ تا ۶ هفته از انجام فعالیت‌های فیزیکی شدید و عواملی که ممکن است به روند بهبودی آسیب برسانند، خودداری کنند. این مدت زمان به بدن فرصت می‌دهد تا به‌ طور کامل بهبود یابد و به حالت طبیعی خود بازگردد.

همچنین، جراح دستورالعمل‌هایی به بیمار می‌دهد تا مشخص کند چه زمانی می‌توانند فعالیت‌های روزانه خود را از سر بگیرند و کی می‌توانند ورزش یا فعالیت‌های جنسی را آغاز کنند. رعایت این دستورالعمل‌ها برای موفقیت جراحی درمان بی اختیاری ادرار و جلوگیری از مشکلات احتمالی در آینده ضروری است.

عوارض احتمالی جراحی درمان بی اختیاری ادرار

این جراحی نیز مانند هر جراحی دیگری ممکن است با خطراتی همراه باشد. برخی از این عوارض عبارتند از:

• مشکل موقتی در ادرار کردن
• احتباس ادرار
• توسعه مثانه بیش فعال
• عفونت دستگاه ادراری
• عفونت زخم
• رابطه جنسی سخت یا دردناک
• درد کشاله ران

روش‌های غیرجراحی  درمان بی اختیاری ادرار

روش‌های غیرجراحی درمان بی اختیاری ادرار گزینه‌هایی مؤثر برای افرادی هستند که در مراحل اولیه بیماری قرار دارند یا به هر دلیلی نمی‌خواهند تحت عمل جراحی قرار گیرند.  مهم‌ترین روش‌های غیرجراحی شامل موارد زیر هستند:

• تغییر سبک زندگی: یکی از نخستین و مهم‌ترین اقدامات در مدیریت بی اختیاری ادرار، اصلاح سبک زندگی است. مواردی مانند کاهش وزن، پرهیز از مصرف نوشیدنی‌های کافئین دار و الکلی و ترک سیگار می‌توانند تأثیر چشمگیری بر کاهش فشار روی مثانه و بهبود عملکرد آن داشته باشند. همچنین، تنظیم زمان مصرف مایعات و جلوگیری از نوشیدن زیاد پیش از خواب نیز کمک کننده است.
• تمرینات تقویت عضلات کف لگن: تمرینات کگل از مؤثرترین روش‌ها  برای تقویت عضلاتی هستند که در کنترل ادرار نقش دارند. این تمرینات باعث سفت‌تر شدن عضلات اطراف مثانه و مجاری ادراری می‌شوند و به خصوص برای زنانی که اخیراً تجربه زایمان داشته‌اند یا مردانی که دچار ضعف کف لگن هستند، بسیار مفید می‌باشند.
• مصرف دارو: در صورتی که روش‌های فوق کافی نباشند، پزشک ممکن است داروهایی را برای تنظیم عملکرد مثانه تجویز کند. داروهایی مانند اکسی‌بوتینین، تولترودین، سولیفناسین یا میرابگرون می‌توانند انقباضات مثانه را کنترل کنند و ظرفیت آن را افزایش دهند. انتخاب دارو بر اساس نوع بی اختیاری و وضعیت سلامت کلی فرد انجام می‌شود، بنابراین از مصرف خودسرانه دارو بدون تجویز پزشک جداً خودداری کنید.

این درمان‌های غیرجراحی اغلب به صورت ترکیبی استفاده می‌شوند و در بسیاری از موارد می‌توانند کیفیت زندگی بیمار را به طور چشمگیری بهبود دهند، بدون اینکه نیازی به جراحی وجود داشته باشد.