کنترل خونریزی چه اهمیتی دارد و چگونه انجام می‌شود؟

خونریزی داخلی و خارجی همواره یک نشانه بالینی نگران‌کننده بوده است که می‌تواند ناشی از بریدگی‌های سطجی یا آسیب‌های عمیق باشد. به همین دلیل، کنترل خونریزی یکی از اولین و مهم‌ترین اقداماتی است که تیم درمانی می‌بایست در مواجهه با یک آسیب به بهترین شکل ممکن انجام دهند. این فرایند شامل مجموعه اقداماتی است که به وسیله آن خونریزی یک بیمار که دچار آسیب تروماتیک شده یا دارای یک بیماری است که باعث خونریزی شده، کنترل می‌شود. طیف گسترده‌ای از محصولات در این زمینه تولید گردیده و استفاده می‌شوند. در ادامه با روش‌های مختلف کنترل خونریزی آشنا خواهید شد.

بدن چگونه خونریزی را متوقف می‌کند؟

هموستاز (Hemostasis)، واکنش طبیعی بدن در برابر آسیب‌های عروقی است. این واژه که از ترکیب دو بخش همو (خون) و استاز (توقف/ایستایی) تشکیل شده، به فرایندی اشاره دارد که طی آن بدن مانع از خروج خون شده و زمینه را برای ترمیم بافت آسیب‌دیده فراهم می‌کند.

این مکانیسم حیاتی در سه مرحله اصلی انجام می‌شود:

۱-هموستاز اولیه (لخته شدن پلاکت)
در این مرحله، بدن با ایجاد یک لخته موقت، محل آسیب را مهر و موم می‌کند. پلاکت‌های موجود در جریان خون به محض برخورد با بافت آسیب‌دیده، فعال شده و به دیواره رگ می‌چسبند. این توده پلاکتی مانند یک چوب پنبه عمل کرده و با ایجاد انقباض در رگ آسیب‌دیده از خروج خون جلوگیری می‌کند.

۲-هموستاز ثانویه (آبشار انعقادی)
لخته اولیه به تنهایی برای مهار طولانی‌مدت خونریزی کافی نیست. بنابراین مرحله دوم یعنی آبشار انعقادی برای تثبیت آن آغاز می‌شود.

در این فرایند، پروتئین‌هایی موسوم به عوامل انعقادی فعال شده و در نهایت منجر به تولید ماده‌ای به نام فیبرین می‌شوند. اگر لخته را به مثابه آجر در نظر بگیریم، فیبرین مانند ملات عمل می‌کند. این ترکیب با ایجاد ساختاری شبکه‌ای، لخته را به یک توده جامد و پایدار تبدیل می‌کند.

۳-فیبرینولیز (ترمیم و بازسازی)
پس از مهار خونریزی و التیام آسیب، بدن لخته اضافی را حذف می‌کند. در این مرحله که فیبرینولیز نام دارد، بدن لخته را تجزیه کرده و با بازسازی سلول‌های بافتی، محل آسیب را به وضعیت اولیه و طبیعی خود بازمی‌گرداند.

با این حال، در موارد غیرمعمول فرآیندهایی که هموستاز را کنترل می‌کنند، می‌توانند نادرست عمل کنند و باعث ایجاد مشکلات بالقوه جدی یا حتی خطرناک در قطع خونریزی یا تشکیل لخته شوند.

سه تکنیک کنترل سریع خونریزی در کمک‌های اولیه

در مواقع اضطراری، مدیریت سریع خونریزی می‌تواند مرز میان مرگ و زندگی باشد. سه روش استاندارد و مؤثر برای کنترل اولیه خونریزی عبارتند از:

۱-اعمال فشار مستقیم (Direct Pressure)

این روش، اولین و استانداردترین اقدام برای کنترل خونریزی در هر نقطه از بدن است. با اعمال فشار فیزیکی بر روی محل زخم، رگ‌های آسیب‌دیده تحت فشار قرار گرفته و از جاری شدن مداوم خون جلوگیری می‌شود.

برای این کار مراحل زیر را دنبال کنید:

• محل خونریزی را پیدا کنید و زخم را بررسی کنید.
• با استفاده از یک پد استریل یا پارچه تمیز، فشار محکم و ثابتی را مستقیماً روی نقطه خونریزی اعمال کنید.
• فشار را تا زمان متوقف شدن خونریزی یا رسیدن تیم پزشکی حفظ کنید.

۲- پانسمان فشاری (Pressure Bandage)

اگر اعمال فشار مستقیم با دست برای مدت طولانی دشوار است یا خونریزی شدید است، باید از پانسمان فشاری استفاده کرد.

در این روش، یک پانسمان ضخیم روی زخم قرار داده شده و سپس با استفاده از باند یا پارچه، آن را به گونه‌ای می‌بندند که فشار لازم برای مهار خونریزی به صورت مداوم روی زخم اعمال شود.

نکته مهم: پانسمان را آنقدر محکم نبندید که جریان خون به کل اندام قطع شود. 

۳-بالا بردن اندام (Elevation)

در صورتی که محل خونریزی در دست یا پا باشد و آسیب دیگری (مانند شکستگی) مشاهده نشود، بالا بردن آن اندام بالاتر از سطح قلب می‌تواند بسیار مؤثر باشد.

این کار با کاهش فشار خون در ناحیه آسیب‌دیده، سرعت خروج خون را کاهش داده و به مهار خونریزی کمک می‌کند.

خونریزی داخلی چیست؟

خونریزی داخلی یک شکل غیرقابل مشاهده از خونریزی است که در داخل بدن (به عنوان مثال در معده یا مغز) رخ می‌دهد و اغلب نتیجه تروما یا آسیب است.

برخلاف خونریزی خارجی که به سرعت قابل شناسایی است، تشخیص خونریزی داخلی نیازمند دقت و بررسی بالینی است، زیرا علائم آن اغلب دیرتر ظاهر می‌شوند.

علائم خونریزی داخلی چیست؟

اگر خونریزی داخلی به موقع کنترل نشود، می‌تواند به سرعت به یک وضعیت تهدیدکننده حیات تبدیل شود. به همین دلیل، آگاهی از علائم هشداردهنده آن برای هر فردی ضروری است. این علائم عبارتند از:

• ضعف ناگهانی، سرگیجه یا غش کردن
• درد شدید و موضعی در ناحیه شکم، سینه یا سر
• پوست رنگ‌پریده، سرد و عرق سرد
• تنگی نفس یا تپش قلب سریع
• تورم یا کبودی غیرمعمول در ناحیه‌ای از بدن

در صورت مشاهده هر یک از این علائم به خصوص پس از یک حادثه یا ضربه باید بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید و تا زمان بررسی توسط تیم پزشکی از خوردن و آشامیدن جلوگیری کنید.

دلایل خونریزی داخلی چیست؟

اصلی‌ترین دلایل خونریزی داخلی عبارتند از:

• آسیب‌های فیزیکی و ضربه (تروما): شایع‌ترین علت خونریزی داخلی، ضربات مستقیم به بدن نظیر تصادفات رانندگی، سقوط از ارتفاع یا اصابت اجسام سنگین است.
• خونریزی گوارشی: این اتفاق به دلایل زیادی مانند زخم معده، ورم معده و التهاب مری رخ می‌دهد.
• عوامل انعقادی: بدن مکانیسم مخصوص خود را برای توقف خونریزی دارد. اگر عوامل انعقادی بدن به درستی کار نکنند، اندام‌ها به خونریزی ادامه می‌دهند.
• دارو: برخی از داروها مانند وارفارین و آسپرین به عنوان رقیق کننده خون عمل می‌کنند و از تشکیل لخته خون جلوگیری می‌کنند.
• آنوریسم (برامدگی دیواره رگ): فشار خون بالا یا ضعف مادرزادی می‌تواند باعث ایجاد برآمدگی در دیواره سرخرگ شود. در صورت پارگی این برآمدگی، خونریزی شدید و کشنده‌ای در بدن رخ می‌دهد.
• بیماری‌های ژنتیکی: بیماری‌هایی مانند هموفیلی که در آن فاکتورهای انعقادی به اندازه کافی تولید نمی‌شوند، می‌توانند سبب خونریزی کنترل نشده شوند.
• حاملگی خارج از رحم: لانه‌گزینی جنین در لوله‌های فالوپ می‌تواند باعث پارگی لوله و خونریزی داخلی شود.
• خونریزی بعد از جراحی: هرگونه برش جراحی بر روی بافت‌ها و عروق می‌تواند منجر به خونریزی داخلی شود که نیازمند روش‌های تخصصی برای کنترل و رفع آن است.

خونریزی داخلی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشکان برای تشخیص خونریزی داخلی اغلب از روش‌های زیر استفاده می‌کنند:

1. انجام معاینه فیزیکی روی ناحیه‌ای از بدن که ممکن است خونریزی داخلی رخ داده باشد، از مراحل اولیه تشخیص خونریزی داخلی است. به عنوان مثال، اگر نگرانی در مورد خونریزی داخل شکمی باشد، معاینه شکم انجام می‌شود و سپس اقدامات لازم برای کنترل خونریزی انجام می‌شود.
2. آزمایش خون ممکن است برای بررسی تعداد گلبول‌های قرمز خون انجام شود. کاهش ناگهانی تعداد گلبول‌های قرمز یا هموگلوبین، یک زنگ خطر جدی برای وجود خونریزی مخفی در بدن است.
3. برای بررسی خونریزی داخلی اغلب به تصویربرداری برای جستجوی منبع خونریزی نیاز داریم. اگر نگرانی در مورد خونریزی گوارشی وجود داشته باشد، متخصص گوارش ممکن است از فیبر نوری برای بررسی مری و معده (آندوسکوپی) یا روده بزرگ (کولونوسکوپی) استفاده کند. در صورت یافتن منبع خونریزی، پزشک ممکن است بتواند با استفاده از دستگاه الکتروکوتر، خونریزی را متوقف کند.
4. توموگرافی کامپیوتری (CT Scan)، رایج‌ترین آزمایش برای بررسی خونریزی مغزی است. همچنین این روش، قادر به شناسایی تورم مغز و شکستگی جمجمه است. علاوه بر این، سی تی اسکن ابزار مؤثری برای بررسی خونریزی داخل شکمی است. این روش می‌تواند محل آسیب احتمالی، شدت آسیب اندام، وجود خونریزی در اندام (مانند کبد، کلیه یا طحال) یا اینکه آیا خون به داخل صفاق ریخته شده است یا خیر را ارزیابی کند.
5. ممکن است از سونوگرافی برای جستجوی خون در شکم استفاده شود، به ویژه در ارزیابی مشکلات زنان و زایمان مانند خونریزی کیست تخمدان یا حاملگی خارج رحمی.
6. اگر تصور شود که منبع خونریزی به دلیل آسیب دیدن یک شریان است، ممکن است از آنژیوگرافی برای ارزیابی جریان خون شریانی استفاده شود.
7. در برخی شرایط که بیمار به دلیل خونریزی داخلی به شدت دچار مشکل شده است، ممکن است تصمیم به انجام عمل جراحی اورژانسی برای یافتن و ترمیم محل خونریزی گرفته شود. این کار ممکن است در قربانیان تروما با صدمات شکمی یا قفسه سینه که دارای علائم حیاتی ناپایدار (مانند کاهش سطح هوشیاری و فشار خون پایین) و در معرض خطر خونریزی تا حد مرگ هستند، انجام شود.

روش‌های کنترل خونریزی در اتاق عمل

در محیط اتاق عمل، جراحان وظیفه دارند با بهره‌گیری از تکنیک‌های مختلف و ابزارهای پیشرفته پیش از اتمام جراحی اطمینان حاصل کنند که خونریزی کاملاً کنترل شده است. روش‌های اصلی کنترل خونریزی حین جراحی عبارتند از:

• بخیه زدن: در بسیاری از جراحی‌ها برای کنترل خونریزی رگ‌های متوسط و بزرگ، جراح از نخ‌های بخیه (قابل جذب یا غیرقابل جذب) استفاده می‌کند. با بستن دقیق رگ آسیب‌دیده، جریان خون مسدود شده و از خونریزی مجدد جلوگیری می‌شود.
• کلیپس عروقی: این روش یکی از روش‌های سریع و مؤثر کنترل خونریزی به ویژه در جراحی‌های کم تهاجمی مانند لاپاراسکوپی است. کلیپس‌ها که از مواد زیست‌سازگار مانند تیتانیوم یا پلیمرهای خاص ساخته شده‌اند، با اعمال فشار مکانیکی روی رگ، جریان خون را مسدود می‌کنند.
• الکتروکوتر: برای کنترل خونریزی در رگ‌های کوچک، عضلات و سایر قسمت‌هایی که خونریزی خیلی شدید نیست و پراکنده است از جریان برق و دستگاه الکتروکوتر استفاده می‌شود. در این روش، جریان برق از طریق قلم کوتری به محل آسیب منتقل شده و با ایجاد حرارت موضعی، منجر به انعقاد (Coagulation) و بستن رگ می‌شود. برای تکمیل مدار الکتریکی حتماً باید از پلیت کوتری که روی بدن بیمار قرار می‌گیرد، استفاده شود تا جریان به شکلی ایمن به دستگاه بازگردد.
• تامپون جراحی: در مواردی که خونریزی پراکنده و نامشخص است، از تامپون‌های جراحی برای کنترل خونریزی استفاده می‌شود. این محصولات با اعمال فشار به موضع در حال خونریزی به کنترل آن کمک می‌کنند.

جمع‌بندی

کنترل خونریزی، یکی از حیاتی‌ترین اقدامات در مواجهه با هر نوع آسیب یا حادثه است. در حالی که در موارد سطحی می‌توان با کمک‌های اولیه آن را کنترل کرد، عدم توانایی در مهار خونریزی یا مشاهده هرگونه نشانه مربوط به خونریزی داخلی، یک وضعیت اورژانسی محسوب می‌شود. در صورت مشاهده هرگونه علامت غیرطبیعی فوراً با پزشک یا مراکز درمانی تماس بگیرید. تأخیر در درمان می‌تواند عواقب جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد.