پسماندهای بیمارستانی و روش‌های مدیریت و دفع آن‌ها

پسماندهای بیمارستانی به دلیل ماهیت خاص خود، یکی از مهم‌ترین چالش‌های نظام سلامت و مدیریت محیط‌زیست به شمار می‌آیند. این پسماندها شامل انواع زباله‌های عفونی، شیمیایی، دارویی، رادیواکتیو و معمولی هستند که در صورت مدیریت نادرست می‌توانند سلامت بیماران، کارکنان بیمارستان و حتی جامعه را تهدید کنند. افزایش روزافزون خدمات درمانی و گسترش بیمارستان‌ها سبب شده است حجم این پسماندها نیز رو به افزایش باشد و ضرورت به کارگیری روش‌های استاندارد و علمی در جمع‌آوری، تفکیک، حمل، ذخیره‌سازی و دفع آن‌ها بیش از پیش احساس شود. در این مقاله به بررسی انواع پسماندهای بیمارستانی و روش‌های مدیریت و دفع ایمن آن‌ها پرداخته می‌شود.

پسماندهای بیمارستانی چیست؟

پسماند بیمارستانی به هر نوع زباله یا ماده زائدی گفته می‌شود که در جریان خدمات درمانی، مراقبت‌های بهداشتی، فعالیت‌های آزمایشگاهی و پژوهش‌های پزشکی تولید می‌گردد. این پسماندها می‌توانند به شکل جامد یا مایع باشند و بخش قابل توجهی از آن‌ها به دلیل تماس مستقیم با خون، ترشحات، داروها یا محیط‌های کشت میکروبی خاصیت عفونی دارند.

نمونه‌هایی از این نوع زباله‌ها شامل سوزن و سرنگ‌های استفاده‌شده، تیغ و چاقوی جراحی، خون و فرآورده‌های خونی دورریز، باند و پانسمان آلوده و همچنین تجهیزات پزشکی یکبارمصرف است.

انواع پسماندهای بیمارستانی

به منظور مدیریت بهتر، پسماندهای بیمارستانی و آزمایشگاهی را می‌توان به سه گروه اصلی تقسیم کرد:

۱-پسماندهای غیرخطرناک که بیشترین حجم را تشکیل می‌دهند و معمولاً شباهت زیادی به زباله‌های شهری دارند؛ مانند پسماندهای آشپزخانه، اداری یا مواد بسته‌بندی که حدود ۸۰ درصد کل زباله‌های بیمارستانی را شامل می‌شوند.

۲- پسماندهای عفونی که بین ۱۰ تا ۱۵ درصد از کل پسماندها را در بر می‌گیرند. این دسته شامل وسایل نوک‌تیز و برنده همچون سرسوزن‌ها و تیغ‌های جراحی و هر نوع ماده‌ای است که با خون، مایعات بدن یا بافت‌های انسانی در تماس بوده و می‌تواند عامل انتقال بیماری باشد.

۳-پسماندهای غیرعفونی اما خطرناک که حدود ۵ درصد از کل پسماندها را تشکیل می‌دهند. این دسته شامل انواع مواد شیمیایی، دارویی و سمی مانند ظاهرکننده فیلم‌های رادیولوژی، رنگ‌ها و حلال‌ها، ترکیبات جیوه‌ای و نیز پسماندهای رادیواکتیو است که دفع آن‌ها نیازمند روش‌های تخصصی و ایمن می‌باشد.

طبقه‌بندی پسماندهای بیمارستانی

دسته‌بندی دقیق‌تر نیز نشان می‌دهد که پسماندهای بیمارستانی در ۱۰ گروه اصلی جای می‌گیرند که هر یک ویژگی‌ها و روش‌های دفع خاص خود را دارند:

۱-پسماندهای عفونی

پسماندهای عفونی شامل موادی هستند که احتمال وجود عوامل بیماری‌زا مانند ویروس‌ها، باکتری‌ها، قارچ‌ها یا انگل‌ها در آن‌ها وجود دارد و می‌توانند باعث انتقال بیماری شوند.

این دسته شامل کشت‌های آزمایشگاهی، بقایای جراحی و کالبدشکافی بیماران عفونی، پانسمان‌ها و ترشحات بیماران بستری در بخش ایزوله، تجهیزات آلوده مانند وسایل دیالیز، لباس‌ها و دستکش‌های استفاده شده و هر وسیله‌ای است که با افراد یا حیوانات مبتلا تماس داشته است. اجسام تیز و برنده آلوده نیز زیرگروه مهمی از این پسماندها به شمار می‌روند و نیازمند مدیریت ویژه هستند.

۲-پسماندهای آسیب‌شناختی

پسماندهای آسیب‌شناختی به ضایعاتی گفته می‌شود که از بافت‌ها، اندام‌ها، اجزای بدن، جنین انسان، خون، مایعات بدن و همچنین اجساد حیوانات تشکیل شده‌اند. در این میان، بخش‌هایی از بدن انسان یا حیوان که قابل شناسایی باشند، با عنوان «پسماندهای تشریحی» شناخته می‌شوند.

۳-پسماندهای تیز و برنده

اجسام تیز و برنده شامل وسایلی مانند سوزن، تیغ جراحی، تیغه‌ها، سرسوزن، شیشه شکسته، ست‌های انفوزیون و حتی ناخن بیماران هستند که می‌توانند باعث بریدگی یا سوراخ‌شدگی شوند. این پسماندها چه آلوده باشند چه نباشند، به دلیل خطر بالای آسیب و انتقال عفونت از خطرناک‌ترین انواع پسماندهای بیمارستانی محسوب می‌شوند.

۴-پسماندهای دارویی

پسماندهای دارویی شامل داروهای تاریخ گذشته، بلااستفاده یا آلوده، واکسن‌ها و سرم‌های مصرف نشده هستند که باید به صورت ایمن دفع شوند. همچنین بطری‌ها، ویال‌ها، دستکش‌ها، ماسک‌ها و سایر وسایلی که حاوی باقی‌مانده داروهای خطرناک باشند نیز در این دسته قرار می‌گیرند و در صورت رهاسازی در محیط می‌توانند برای انسان و طبیعت بسیار آسیب زننده باشند.

۵-پسماندهای ژنوتوکسیک

پسماندهای ژنوتوکسیک (Genotoxic) از خطرناک‌ترین انواع پسماندهای بیمارستانی هستند، زیرا می‌توانند موجب جهش سلولی، ناهنجاری‌های مادرزادی یا سرطان شوند. این پسماندها هم در محیط بیمارستان و هم پس از دفع، تهدید جدی برای سلامت و ایمنی افراد ایجاد می‌کنند. بخش عمده آن‌ها شامل داروهای سیتوتوکسیک است که در شیمی‌درمانی سرطان، سرکوب سیستم ایمنی هنگام پیوند اعضا و برخی درمان‌های تخصصی به کار می‌روند. علاوه بر داروها، مواد شیمیایی خاص و منابع پرتوزا نیز در این گروه قرار دارند که نیازمند مدیریت و دفع بسیار دقیق و ایمن هستند.

۶-پسماندهای شیمیایی

پسماندهای شیمیایی شامل مواد جامد، مایع یا گازهایی است که در تشخیص، پژوهش، نظافت و گندزدایی استفاده می‌شوند و می‌توانند خطرناک یا غیرخطرناک باشند. پسماندهای شیمیایی زمانی خطرناک محسوب می‌شوند که سمی، خورنده، قابل اشتعال، واکنش‌دهنده یا ژنوتوکسیک باشند. در مقابل، موادی مانند قندها، آمینواسیدها و برخی املاح آلی یا غیرآلی که این ویژگی‌ها را ندارند، در گروه پسماندهای شیمیایی غیرخطرناک قرار می‌گیرند.

۷-پسماندهای حاوی فلزات سنگین

پسماندهای حاوی فلزات سنگین زیرمجموعه‌ای از پسماندهای شیمیایی خطرناک محسوب می‌شوند. نمونه‌هایی از آن شامل جیوه ناشی از تجهیزات شکسته یا بقایای مواد دندان‌سازی، کادمیوم موجود در باتری‌های دورریختنی و برخی پانل‌های تقویت شده با سرب در بخش‌های تشخیصی است. این فلزات به دلیل سمیت بالا نیازمند جمع‌آوری و دفع ایمن هستند.

۸-ظروف تحت فشار

ظروف تحت فشار شامل سیلندرها و قوطی‌های افشانه‌ای حاوی گازهایی است که در مراقبت‌های بهداشتی و فعالیت‌های آزمایشگاهی مورد استفاده قرار می‌گیرند. این گازها می‌توانند خنثی یا به صورت بالقوه خطرناک باشند و مدیریت نادرست آن‌ها مانند انداختن در زباله یا سوراخ شدن تصادفی، می‌تواند باعث انفجار شود.

از مهم‌ترین گازهای کاربردی در بیمارستان می‌توان به نیتروز اکساید و هیدروکربن‌های هالوژنه مورداستفاده برای بیهوشی، اتیلن اکساید برای استریل کردن تجهیزات، اکسیژن برای درمان بیماران و هوای فشرده برای آزمایشگاه‌ها و تجهیزات درمانی اشاره کرد. این ظروف پس از اتمام یا در صورت غیرقابل استفاده بودن، نیازمند دفع ایمن و مدیریت دقیق هستند.

۹-پسماندهای رادیواکتیو

پسماندهای رادیواکتیو شامل موادی هستند که حاوی ایزوتوپ‌های رادیواکتیو بوده و می‌توانند تهدیدی برای سلامت انسان و محیط زیست ایجاد کنند. نمونه‌های رایج این پسماندها شامل مایعات استفاده نشده در رادیوتراپی یا تحقیقات آزمایشگاهی، ظروف شیشه‌ای آلوده به مواد رادیواکتیو و تجهیزات مشابه می‌باشند. این نوع پسماندها نیازمند جمع‌آوری، نگهداری و دفع تخصصی مطابق با مقررات ایمنی پرتوزایی هستند تا از هرگونه خطر تابش جلوگیری شود.

۱۰-پسماندهای عادی

پسماندهای عادی شامل زباله‌هایی است که از فعالیت‌های عادی و امور اجرایی بیمارستان‌ها تولید می‌شوند، مانند پسماندهای آشپزخانه، ایستگاه‌های پرستاری، بخش اداری و فضای سبز. این نوع پسماند بخش عمده‌ای از کل پسماندهای بیمارستانی را تشکیل می‌دهد و باید از مبدأ تفکیک شوند. مدیریت و جمع‌آوری این زباله‌ها معمولاً بر عهده نهادهای شهری مانند شهرداری‌ها و دهیاری‌ها است.

مراحل مدیریت و دفع پسماندهای بیمارستانی

مراحل مدیریت و دفع پسماندهای بیمارستانی و آزمایشگاهی عبارتند از:

۱-تفکیک زباله

تفکیک زباله اولین و مهم‌ترین مرحله در مدیریت پسماندهای بیمارستانی و آزمایشگاهی است. این مرحله شامل شناسایی و جداسازی انواع پسماندها براساس ماهیت و خطرات آن‌ها است تا روش مناسب مدیریت برای هر نوع پسماند مشخص شود.

در این مرحله، هر نوع پسماند در کیسه یا ظرف جداگانه با رنگ‌بندی و برچسب مشخص نگهداری می‌شود. رنگ‌ها بسته به کشور متفاوت است، اما معمولاً از سطل‌های قرمز، زرد، سفید، آبی و سیاه استفاده می‌شود و علائم هشدار زیستی یا سیتوتوکسیک روی آن‌ها درج می‌شود. نظافت و ضدعفونی مرتب این ظروف نیز برای حفظ ایمنی ضروری است.

۲-ضدعفونی و کاهش خطر پسماندهای بیمارستانی

پس از تفکیک پسماندها، مرحله ضدعفونی و کاهش خطر اهمیت زیادی دارد تا ایمنی کارکنان، بیماران و محیط زیست تضمین شده و از انتشار عوامل بیماری‌زا و مواد مضر به محیط جلوگیری شود. این مرحله ممکن است با روش‌های مختلفی انجام شود که عبارتند از:

• تصفیه شیمیایی: تصفیه شیمیایی به منظور ضدعفونی و کاهش خطر پسماندها (به جز اجزاء و مایعات بدن) انجام می‌شود. نوع ماده شیمیایی مورد استفاده بسته به نوع پسماند متفاوت است و معمولاً شامل سفیدکننده‌ها، هیپوکلریت سدیم، کلر و مواد مشابه می‌باشد. کارکنان هنگام کار با مواد شیمیایی باید از لباس‌های محافظ، دستکش و عینک استفاده کنند.
• تابش مایکروویو: تابش مایکروویو روشی مؤثر برای ضدعفونی پسماندها به جز قطعات فلزی بزرگ و اجزای بدن است. در این روش با استفاده از فرکانس و طول موج بهینه، اکثر میکروب‌ها از بین می‌روند و گرمای ایجاد شده در آب موجود در پسماند، بخش عفونی آن را غیرفعال می‌کند. به این ترتیب، پسماند پس از پردازش ایمن‌تر شده و تهدید زیستی آن کاهش می‌یابد.
• اتوکلاو کردن: این تکنیک برای استریل کردن پسماندهای عفونی مانند پانسمان‌ها، دستکش‌ها، سرنگ‌ها، ابزارهای خاص و پلیت‌ها و محیط‌های کشت دور ریخته شده استفاده می‌شود. پلاستیک‌های خاص و ابزارهای تیز نباید وارد اتوکلاو شوند، زیرا ممکن است آسیب ببینند یا فرآیند استریل را مختل کنند. این روش با ایجاد فشار و دمای بالا، عوامل بیماری‌زا را از بین برده و پسماندها را ایمن می‌کند.

۳-روش‌های ویژه دفع پسماندهای بیمارستانی

برخی از پسماندها نیاز به روش‌های خاص و ایمن برای دفع دارند که شامل موارد زیر است:

• کپسوله‌سازی (Encapsulation): روشی ایمن برای دفع اجسام تیز است. در این روش، پسماندها در ظروف بسیار مقاوم در برابر سوراخ شدگی به نام سیفتی باکس جمع‌آوری می‌شوند. هنگامی که حدود سه چهارم ظرفیت باکس پر شد، موادی مانند سیمان، فوم پلاستیکی یا خاک رس داخل آن ریخته می‌شود تا پس از خشک شدن بتوان به طور ایمن آن را دور ریخت.
• سوزاندن (Incineration): برای دفع اکثر پسماندهای خطرناکی که امکان بازیافت یا دفن ایمن آن‌ها وجود ندارد از این روش استفاده می‌شود. در این روش، با دمای بالا و اکسیداسیون خشک، پسماندهای آلی و قابل احتراق به حجم و وزن کمتر و پسماند غیرآلی تبدیل می‌شوند و خاکستر حاصل در محل دفن بهداشتی دفع می‌شود. برخی پسماندها مانند ظروف تحت فشار، پلاستیک‌های هالوژنه، مواد حاوی فلزات سنگین و پسماندهای رادیواکتیو با این روش قابل دفع نیستند و نیازمند روش‌های ویژه هستند.
• فناوری پلاسما (Plasma): یک روش نوین برای دفع پسماند است که با یونیزه کردن یک گاز بی‌اثر، دمای بسیار بالای تا ۳۰۰۰ درجه سانتی‌گراد ایجاد می‌کند و عوامل بیماری‌زا را نابود می‌سازد. محصول نهایی پس از پردازش به محل دفن بهداشتی منتقل می‌شود. این فناوری مزایایی مانند عدم تولید مواد مضر، کاهش حجم پسماند و امکان بهره‌برداری از انرژی گرمایی برای کاهش هزینه‌ها را دارد. با این حال در عمل، پسماندهای بیمارستانی و آزمایشگاهی معمولاً با روش‌های سنتی مانند سوزاندن یا اتوکلاو مدیریت می‌شوند.
• دستگاه شریدر (Shredder machine): این دستگاه پسماندها را خرد و ریز می‌کند، به طوری که زباله‌های تیز و برنده مانند سوزن و چاقو دیگر تهدید جدی برای انسان و محیط زیست نخواهند داشت. این دستگاه می‌تواند تا ۲۰ درصد حجم پسماندهای بیمارستانی را کاهش دهد، در نتیجه دفع آن‌ها ایمن‌تر و کم‌حجم‌تر انجام می‌شود. همچنین شریدر مجهز به فیلترهایی است که مانع از پخش گرد و غبار و گازهای آلوده به محیط می‌شود.

۴-دفن پسماندهای بیمارستانی

دفن بهداشتی زباله یکی از قدیمی‌ترین روش‌های دفع پسماند است که هنوز در برخی کشورها مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این روش، پسماندها پس از ضدعفونی شدن و کاهش حجم در مکان‌های ویژه و مهندسی شده‌ای دفن می‌شوند تا تجزیه شوند و اثرات مضر آن‌ها کاهش پیدا کند.

محل دفن بهداشتی به گونه‌ای طراحی می‌شود که از نفوذ مواد سمی، بیماری‌زا یا رادیواکتیو به خاک و منابع آب جلوگیری کند. این سایت‌ها معمولاً با لایه‌های خاک رس، پوشش پلی‌اتیلن با چگالی بالا، سیستم جمع‌آوری گاز و خطوط لوله خروجی مجهز می‌شوند. رعایت مراحل ضدعفونی و کاهش حجم پسماند قبل از دفن برای تضمین ایمنی محیط زیست و سلامت جامعه ضروری است.

جمع‌بندی

مدیریت و دفع پسماندهای بیمارستانی و آزمایشگاهی نقش حیاتی در حفظ سلامت کارکنان، بیماران و محیط زیست دارد. این فرایند شامل شناسایی و تفکیک صحیح پسماندها، ضدعفونی و کاهش خطر و نهایتاً دفن ایمن و بهداشتی آن‌هاست. بهترین روش مدیریت پسماند با توجه به نوع و میزان خطر آن انتخاب می‌شود تا ضمن کاهش تهدیدهای زیستی و شیمیایی از ایجاد آلودگی و انتشار عوامل بیماری‌زا جلوگیری شود. رعایت کامل این مراحل، تضمین‌کننده مدیریت ایمن و پایدار پسماندهای بیمارستانی است.