ضدعفونی کردن پوست قبل از جراحی (دلایل+نحوه انجام)

ضدعفونی کردن پوست محل عمل قبل از جراحی، یکی از اولین و مهم‌ترین اقداماتی است که پیش از جراحی انجام می‌شود. اقدامی که شاید ساده به نظر برسد، اما با هدف کاهش میکروب‌های موجود روی سطح پوست و در نتیجه کاهش خطر عفونت محل جراحی (SSI) انجام می‌شود. در این مطلب بررسی می‌کنیم چرا قبل از جراحی پوست محل عمل را ضدعفونی می‌کنند، از چه موادی برای این کار استفاده می‌شود و اگر انجام نشود چه عوارضی به دنبال خواهد داشت.

دلیل ضدعفونی کردن پوست قبل از جراحی

پوست انسان به طور طبیعی میزبان میلیون‌ها میکروارگانیسم است که حتی با وجود رعایت بهداشت نمی‌توان همه آن‌ها را از سطح پوست حذف کرد. اگرچه این میکروارگانیسم‌ها روی پوست سالم بی‌ضرر هستند، اما ایجاد برش جراحی می‌تواند راه ورود آن‌ها به بافت‌های داخلی بدن را فراهم کند و خطر عفونت محل جراحی را افزایش دهد. به همین دلیل، پیش از شروع جراحی، پوست ناحیه موردنظر با یک محلول مناسب ضدعفونی می‌شود تا تعداد میکروارگانیسم‌های سطح پوست به میزان قابل‌توجهی کاهش پیدا کند.

هدف از این کار، استریل کردن کامل پوست نیست؛ بلکه کاهش بار میکروبی پوست و رساندن آن به سطحی است که احتمال ایجاد عفونت محل جراحی کمتر شود. نوع محلول ضدعفونی‌کننده و نحوه استفاده از آن نیز با توجه به محل جراحی، وضعیت پوست، حساسیت‌های بیمار و شرایط جراحی انتخاب می‌شود.

برای ضدعفونی کردن محل جراحی از چه موادی استفاده می‌شود؟

برای ضدعفونی کردن پوست محل جراحی از محلول‌های آنتی‌سپتیک مختلفی استفاده می‌شود که هدف همه آن‌ها کاهش تعداد میکروارگانیسم‌های موجود روی پوست پیش از ایجاد برش جراحی است. محلول‌های حاوی کلرهگزیدین و یدوفورها از مواد رایج برای آماده‌سازی پوست پیش از جراحی هستند و در برخی فرآورده‌ها، این ترکیبات همراه با الکل استفاده می‌شوند.

انتخاب محلول مناسب به عواملی مانند محل جراحی، وضعیت پوست، احتمال تماس با چشم یا مخاط و حساسیت‌های بیمار بستگی دارد. همچنین محلول باید طبق دستورالعمل سازنده و با زمان تماس و خشک شدن مناسب استفاده شود تا اثربخشی لازم را داشته باشد.

ضدعفونی کردن محل عمل چگونه انجام می‌شود؟

در این بخش به مهم‌ترین مراحل آماده‌سازی پوست محل جراحی اشاره می‌کنیم:

• شستشوی پوست قبل از جراحی: بیمار معمولاً باید شب قبل یا صبح روز جراحی با آب و صابون (معمولاً صابون ضدمیکروبی) حمام کند. این کار باعث می‌شود آلودگی، عرق و بخشی از میکروارگانیسم‌ها از سطح پوست پاک شوند.
• تراشیدن موها (در صورت نیاز): اگر وجود مو در محل جراحی با روند عمل تداخل داشته باشد، باید پیش از جراحی تراشیده شود. این کار توسط کادر درمان و با استفاده از ماشین اصلاح (کلیپر) در بیمارستان انجام می‌شود، زیرا تیغ می‌تواند خراش‌های میکروسکوپی روی پوست ایجاد کند و احتمال تجمع باکتری‌ها و عفونت محل جراحی را افزایش دهد.
• ضدعفونی کردن پوست: بلافاصله پیش از ایجاد برش، پوست محل جراحی با یک محلول ضدعفونی‌کننده مناسب مانند کلرهگزیدین گلوکونات حاوی الکل یا پوویدون-آیوداین ضدعفونی می‌شود. محلول با استفاده از گاز و ابزار استریل و با رعایت اصول آسپتیک (از مرکز محل برش به سمت اطراف) روی پوست اعمال می‌شود تا تمام ناحیه موردنظر پوشش داده شود.
• انتظار برای خشک شدن کامل: پس از اعمال محلول ضدعفونی‌کننده باید اجازه داد تا پوست پیش از برش به طور کامل خشک شود. این مرحله حیاتی است و هرگز نباید سرسری گرفته شود.
• پوشاندن اطراف برش با شان استریل: در مرحله بعد، نواحی اطراف محل جراحی با شان استریل پوشانده می‌شوند. این کار به جدا نگه داشتن محل جراحی از محیط اطراف و حفظ شرایط استریل در طول عمل کمک می‌کند.
• پوشاندن موضع جراحی با استریل دریپ: پس از خشک شدن کامل پوست و پوشاندن اطراف موضع عمل با شان‌های استریل، محصول استریل دریپ مستقیماً روی محل برش و شان‌ها چسبانده می‌شود. این محصول یک پوشش پلیمری است که برای پوشاندن فضای باز بین شان‌ها در محل جراحی استفاده می‌شود و از نفوذ میکروارگانیسم‌های باقیمانده روی پوست به موضع عمل جلوگیری می‌کند.

چرا باید محلول ضدعفونی‌کننده قبل از شروع جراحی خشک شود؟

دلایل ضرورت خشک شدن محلول ضدعفونی‌کننده پیش از شروع جراحی عبارتند از:

• مواد ضدعفونی‌کننده برای از بین بردن میکروارگانیسم‌ها نیاز به زمان تماس دارند. وقتی محلول با گذشت زمان روی پوست تبخیر می‌شود، فرآیند شیمیایی از بین بردن میکروب‌ها تکمیل می‌گردد.
• محلول‌های ضدعفونی‌کننده حاوی الکل، قابل اشتعال هستند. اگر پوست پیش از تبخیر کامل الکل، در معرض ابزارهایی مانند الکتروکوتر یا لیزر قرار بگیرد، خطر آتش‌سوزی جدی وجود دارد. بنابراین، باید تا خشک شدن کامل محلول از پوشاندن بدن بیمار و استفاده از منبع احتراق خودداری کرد.
• وجود رطوبت محلول و سیال بودن آن ممکن است موجب انتقال میکروارگانیسم‌ها به داخل موضع جراحی گردد.
• همچنین، خشک بودن پوست باعث افزایش چسبندگی پوشش‌های استریل (شان‌ها) به سطح پوست شده و از جابجایی یا لغزش آن‌ها در حین عمل جلوگیری می‌کند و از مرطوب شدن و آلودگی پوشش‌ها جلوگیری می‌نماید.

آیا ضدعفونی کردن پوست قبل عمل همه میکروب‌ها را از بین می‌برد؟

خیر، ضدعفونی کردن پوست قبل از جراحی فقط بار میکروبی را به شدت کاهش می‌دهد، اما همه میکروب‌ها را از بین نمی‌برد. برخی باکتری‌ها در عمق فولیکول‌های مو و غدد چربی پوست پنهان می‌شوند و محلول ضدعفونی‌کننده به آن‌ها دسترسی ندارد.

به همین دلیل، ضدعفونی کردن پوست با استریل کردن تفاوت دارد و تیم جراحی با اقدامات مکمل مانند استفاده از شان استریل و تکنیک آسپتیک، خطر عفونت را به حداقل می‌رساند.

آیا بیمار باید قبل از جراحی خودش محل عمل را ضدعفونی کند؟

خیر، ضدعفونی نهایی محل عمل حتماً باید در اتاق عمل و توسط تیم جراحی انجام شود تا از استریل بودن کامل و رعایت تکنیک آسپتیک اطمینان حاصل گردد. با این حال، ممکن است از بیمار خواسته شود که شب قبل یا صبح روز جراحی با صابون ضدمیکروبی مخصوص دوش بگیرد تا بار میکروبی پوست به طور کلی کاهش یابد. این کار بخشی از آماده‌سازی عمومی بیمار است و جایگزین ضدعفونی نهایی پوست در اتاق عمل نمی‌باشد.

اگر پوست قبل از جراحی ضدعفونی نشود چه اتفاقی می‌افتد؟

اگر پوست قبل از جراحی ضدعفونی نشود، باکتری‌های سطح پوست می‌توانند در حین جراحی وارد زخم شده و باعث عفونت محل جراحی شوند. این عفونت می‌تواند به قرمزی، تورم، ترشح چرکی، تب، طولانی شدن مدت بستری، نیاز به مصرف آنتی‌بیوتیک‌های قوی و حتی در موارد شدید به سپسیس منجر شود. به همین دلیل، ضدعفونی نکردن پوست، خطر عوارض جدی و تأخیر در روند بهبودی را به شدت افزایش می‌دهد.

جمع‌بندی

ضدعفونی کردن پوست محل عمل قبل از جراحی، یکی از مراحل مهم آماده‌سازی بیمار پیش از عمل است که با هدف کاهش میکروارگانیسم‌های سطح پوست و پایین آوردن خطر عفونت محل جراحی انجام می‌شود. رعایت این اصول، نقش بسیار مهمی در حفظ ایمنی بیمار و موفقیت جراحی دارد.