دستگاه شوک الکتریکی چیست؟

وقتی فردی به دلایل مختلف دچار ایست قلبی می‌شود، قلب او به طور ناگهانی از ریتم طبیعی خارج شده و به جای پمپاژ مؤثر خون، دچار لرزشی بی‌فایده و مرگبار می‌گردد. در پزشکی این وضعیت خطرناک، فیبریلاسیون قلبی نامیده می‌شود و زمان طلایی برای نجات بیمار در چنین شرایطی اغلب تنها چند دقیقه است. در همین لحظات حیاتی، دستگاه شوک الکتریکی یا دفیبریلاتور وارد عمل می‌شود. این دستگاه با ارسال یک شوک الکتریکی کنترل شده و دقیق به قلب، شانس بازگرداندن ضربان طبیعی را به میزان چشمگیری افزایش می‌دهد. در این مطلب، به زبان ساده توضیح می‌دهیم که دستگاه شوک الکتریکی دقیقاً چیست، چگونه کار می‌کند و انواع اصلی آن کدام‌اند.

دستگاه شوک الکتریکی چیست؟

دستگاه شوک الکتریکی که با نام‌های الکتروشوک یا دفیبریلاتور (Defibrillator) نیز شناخته می‌شود، یکی از تجهیزات پزشکی حیاتی است که برای درمان اختلالات خطرناک ریتم قلب مورد استفاده قرار می‌گیرد.

هر ضربان قلب، حاصل یک الگوی منظم الکتریکی در سلول‌های عضله قلب است که فرمان انقباض را صادر می‌کند و در نهایت باعث پمپاژ خون می‌گردد. اما گاهی به دلایل مختلف، این نظم الکتریکی دچار اختلال می‌شود؛ حالتی که به آن فیبریلاسیون گفته می‌شود. در این وضعیت، انقباض‌های قلب نامنظم و ناکارآمد شده و عملاً پمپاژ خون متوقف می‌شود. این موضوع می‌تواند به افت شدید فشار خون، کاهش اکسیژن‌رسانی، آسیب عضله قلب و حتی مرگ ناگهانی منجر شود. در چنین شرایطی، بازگرداندن ریتم طبیعی قلب یک اقدام فوری و حیاتی است.

دستگاه شوک الکتریکی وسیله‌ای است که با وارد کردن یک شوک الکتریکی کنترل شده به قلب، فعالیت نامنظم آن را خنثی کرده و به قلب این امکان را می‌دهد تا دوباره با ریتم طبیعی شروع به تپیدن کند. این شوک الکتریکی باعث می‌شود تا فیبرهای عضلانی قلب به طور همزمان منقبض شده و نظم الکتریکی قلب از نو تنظیم شود.

دستگاه الکتروشوک یکی از تجهیزات ضروری در بخش‌های اورژانس، مراقبت‌های ویژه و اتاق عمل به شمار می‌رود و علاوه بر مدل‌های ثابت بیمارستانی، نوع پرتابل آن نیز در آمبولانس‌ها برای احیای بیماران در مسیر انتقال به مراکز درمانی استفاده می‌شود. نقش این دستگاه در نجات جان بیماران قلبی به خصوص در دقایق طلایی اولیه، غیرقابل انکار است.

انواع دستگاه شوک الکتریکی

دستگاه شوک الکتریکی تنها به یک نوع محدود نمی‌شود و بسته به محیط استفاده و سطح تخصص کاربر، انواع مختلفی دارد. در ادامه رایج‌ترین انواع دستگاه شوک الکتریکی را معرفی می‌کنیم:

دستگاه شوک الکتریکی خارجی (External Defibrillator)

الکتروشوک خارجی دستگاهی است که بدون ورود به بدن از طریق پدال‌ها یا پدهای چسبی که روی قفسه سینه قرار می‌گیرند، شوک الکتریکی را به قلب منتقل می‌کند. این نوع دفیبریلاتور بر اساس فناوری تولید موج الکتریکی به دو دسته تک فاز (Monophasic) و دو فاز (Biphasic) تقسیم می‌شود.

دفیبریلاتورهای تک فاز از نسل‌های قدیمی‌تر دستگاه الکتروشوک محسوب می‌شوند. در این مدل، جریان الکتریکی تنها در یک جهت و از یک الکترود به الکترود دیگر منتقل می‌شود. از آنجا که شوک الکتریکی فقط در یک مسیر یک طرفه حرکت می‌کند، برای تأثیرگذاری کافی بر عضله قلب معمولاً به انرژی بالایی نیاز است. استفاده از این انرژی بالا می‌تواند احتمال بروز عوارضی مانند سوختگی پوستی یا آسیب به بافت قلب را افزایش دهد.

همچنین در افرادی که مقاومت قفسه سینه آن‌ها بالاست (به دلیل وجود موهای زیاد، تماس نامناسب پدال‌ها با پوست، خشکی پوست یا بزرگی قفسه سینه) ممکن است جریان الکتریکی کافی به قلب نرسد و اثربخشی شوک کاهش پیدا کند. به همین دلیل، امروزه استفاده از دستگاه‌های تک فاز به میزان قابل توجهی کاهش یافته و در بسیاری از مراکز درمانی از مدل‌های پیشرفته‌تر استفاده می‌شود.

دستگاه‌های شوک الکتریکی دو فاز، نسل جدیدتر دفیبریلاتورها هستند و در حال حاضر به عنوان استاندارد رایج در مراکز درمانی شناخته می‌شوند. در این دستگاه‌ها، جریان الکتریکی طی دو مرحله به قلب منتقل می‌شود. به این صورت که ابتدا در یک جهت حرکت کرده و سپس مسیر خود را به صورت معکوس بازمی‌گردد. این انتقال دو طرفه جریان باعث می‌شود که شوک الکتریکی با انرژی کمتر، اثرگذاری بیشتری بر عضله قلب داشته باشد. این انرژی کمتر باعث کاهش خطر آسیب به سلول‌های قلبی، سوختگی پوست و اختلال عملکرد قلب پس از احیا می‌شود.

از دیگر مزایای مهم دفیبریلاتورهای دو فاز، توانایی آن‌ها در جبران مقاومت قفسه سینه است. برخی از این دستگاه‌ها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که بدون توجه به میزان مقاومت بدن بیمار، مقدار مؤثری از انرژی را به عضله قلب منتقل می‌کنند. به همین دلیل، اثربخشی آن‌ها بالاتر است و دستگاه‌های قابل اعتمادتری هستند.

دستگاه‌های شوک الکتریکی، علاوه بر پدهای خارجی که روی پوست بیمار برای انتقال جریان نصب می‌شوند، معمولاً مجهز به الکترودهای قاشقی‌شکل بلند نیز هستند. از این الکترودها در برخی جراحی‌ها به خصوص جراحی قلب استفاده می‌شود تا در صورت نیاز، مستقیماً از داخل قفسه‌سینه به قلب بیمار شوک وارد کرده و عملکرد طبیعی آن را بازگردانند.

دستگاه شوک الکتریکی خارجی خودکار (AED)

در کنار دستگاه‌های شوک الکتریکی دستی که معمولاً توسط پزشکان و پرسنل درمانی استفاده می‌شوند، نوع دیگری از الکتروشوک با عنوان دستگاه شوک الکتریکی خارجی خودکار یا AED طراحی شده است. این دستگاه‌ها برای استفاده در فضاهای عمومی مانند مترو، فرودگاه، باشگاه‌ها و ادارات ساخته شده‌اند و کار با آن‌ها نیاز به تخصص پزشکی ندارد.

پس از اتصال پدها به قفسه سینه بیمار مطابق با تصاویر راهنما، دستگاه AED به طور خودکار ریتم قلب را تحلیل می‌کند. در صورت تشخیص یک آریتمی خطرناک، سطح انرژی مناسب را تنظیم کرده و شوک الکتریکی لازم را به قلب اعمال می‌کند. همچنین با پیام‌های صوتی و تصویری، امدادگر را مرحله به مرحله راهنمایی می‌کند تا بتواند عملیات احیا را به درستی و با ایمنی کامل انجام دهد.

بیشتر دستگاه‌های AED امروزی از تکنولوژی دو فاز با انرژی پایین استفاده می‌کنند تا ضمن حفظ اثربخشی، خطر عوارض جانبی به حداقل برسد. برای آشنایی بیشتر با این دستگاه، مقاله دستگاه AED چیست؟ (+کاربرد و نحوه استفاده) را مطالعه بفرمایید.

دفیبریلاتور کاشتنی (ICD)

دفیبریلاتور کاشتنی (Implantable Cardioverter Defibrillator) نوعی دستگاه شوک الکتریکی داخلی است که طی یک عمل جراحی در بدن بیمار (معمولاً در ناحیه زیر استخوان ترقوه) کاشته می‌شود. این دستگاه به طور مداوم ریتم قلب را پایش می‌کند و در صورت بروز آریتمی‌های خطرناک به صورت خودکار وارد عمل می‌شود.

ICD بسته به نوع اختلال ریتم قلب می‌تواند با ارسال پالس‌های الکتریکی خفیف یا در صورت لزوم با ایجاد شوک قوی‌تر، ریتم قلب را اصلاح کند. تفاوت اصلی این دستگاه با دفیبریلاتورهای خارجی در این است که ICD به صورت دائمی همراه بیمار است و بدون نیاز به دخالت فرد دیگری، در لحظه بروز اختلال عمل می‌کند.

به دلیل ماهیت تهاجمی، دفیبریلاتورهای کاشتنی تنها با تشخیص و تجویز پزشک متخصص قلب مورد استفاده قرار می‌گیرند و معمولاً برای بیمارانی توصیه می‌شوند که در معرض خطر بالای آریتمی‌های کشنده هستند یا سابقه ایست قلبی ناگهانی دارند.

چه کسانی می‌توانند با دستگاه الکتروشوک کار کنند؟

اینکه چه کسی مجاز به استفاده از دستگاه الکتروشوک است، به نوع دستگاه بستگی دارد. همه دفیبریلاتورها برای استفاده عمومی طراحی نشده‌اند و کار با برخی از آن‌ها نیازمند دانش و آموزش تخصصی است.

دستگاه‌های الکتروشوک دستی که در بیمارستان‌ها، بخش اورژانس، اتاق عمل و مراقبت‌های ویژه استفاده می‌شوند، فقط توسط پزشکان، پرستاران و تکنسین‌های آموزش دیده به کار می‌روند. استفاده نادرست از این دستگاه می‌تواند برای بیمار خطرناک باشد. به همین دلیل کار با آن‌ها محدود به کادر درمان است. این افراد توانایی تشخیص نوع آریتمی، تنظیم میزان انرژی، انتخاب زمان مناسب شوک و مدیریت عوارض احتمالی را دارند.

در مقابل، دفیبریلاتورهای اتوماتیک یا AED به گونه‌ای طراحی شده‌اند که افراد عادی بدون تحصیلات پزشکی نیز بتوانند در شرایط اضطراری از آن‌ها استفاده کنند. این دستگاه‌ها با تحلیل خودکار ریتم قلب تنها در صورت نیاز اجازه وارد کردن شوک را می‌دهند و از طریق پیام‌های صوتی و تصویری، کاربر را مرحله به مرحله راهنمایی می‌کنند. به همین دلیل، استفاده از AED در فضاهای عمومی حتی برای افراد غیرمتخصص نیز ایمن می‌باشد.

طرز کار با دستگاه الکتروشوک

نحوه استفاده از دستگاه الکتروشوک به نوع دستگاه بستگی دارد. همانطور که پیش از این ذکر شد، کار با دستگاه‌های الکتروشوک غیراتوماتیک (دستی) نیازمند آموزش تخصصی و تسلط بر تنظیمات دستگاه است. استفاده از این نوع دفیبریلاتورها باید صرفاً در مراکز درمانی و تحت نظر پزشک متخصص یا کادر درمان آموزش‌دیده انجام شود.

اما دستگاه‌های الکتروشوک خودکار (AED) برای استفاده در شرایط اضطراری و حتی توسط افراد غیرمتخصص طراحی شده‌اند. در ادامه، مراحل کلی و ایمن استفاده از AED توضیح داده می‌شود:

• ابتدا اطراف بیمار را خلوت کنید و مطمئن شوید که هیچ‌کس با بدن او تماس ندارد. سپس دستگاه الکتروشوک را روشن نمایید.
• پدهای چسبنده دستگاه را مطابق تصویر راهنما که روی خود پدها درج شده است، روی سینه بیمار بچسبانید. معمولاً پد اول در سمت راست قسمت بالایی سینه و زیر استخوان ترقوه قرار می‌گیرد. پد دوم نیز در پهلوی سمت چپ نصب می‌شود.
• پس از اتصال پدها، عملیات احیا را متوقف کرده و از لمس بیمار خودداری کنید تا دستگاه بتواند ریتم قلب را به صورت خودکار تحلیل کند.
• در صورت نیاز دستگاه پس از بررسی وضعیت قلب، اعلام می‌کند که شوک الکتریکی لازم است یا خیر.
• اگر دستگاه دستور اعمال شوک را صادر کرد، از بیمار فاصله بگیرید و با اطمینان از اینکه هیچ‌کس با بیمار تماس ندارد، دکمه اعمال شوک را فشار دهید.
• پس از شوک، دستگاه شما را برای ادامه اقدامات لازم مانند احیای قلبی-ریوی (CPR) یا تحلیل مجدد ریتم قلب راهنمایی خواهد کرد. این دستورات را دقیقاً مطابق پیام‌های صوتی یا تصویری دستگاه دنبال کنید.

جمع‌بندی

دستگاه شوک الکتریکی یکی از حیاتی‌ترین ابزارهای نجات جان بیماران قلبی است که هم در مراکز درمانی و هم در فضاهای عمومی کاربرد دارد. این دستگاه‌ها با  اعمال شوک الکتریکی هدفمند، فرصتی برای بازگرداندن عملکرد طبیعی قلب در شرایط بحرانی فراهم می‌کنند. آگاهی از نحوه عملکرد و نحوه استفاده صحیح از این دستگاه‌ها می‌تواند در لحظات حساس بسیار نجات‌بخش باشد.