استفاده مجدد از محصولات یکبار مصرف: آیا ایمن است؟

در سال‌های اخیر، بحث استفاده مجدد از محصولات پزشکی یکبار مصرف به یکی از چالش‌برانگیزترین موضوعات تبدیل شده است. ملاحظات جدی در زمینه ایمنی بیمار، استانداردهای استریلیزاسیون و خطر انتقال عفونت پرسش‌های اساسی را در این زمینه مطرح می‌کند. با توجه به ابلاغ بخشنامه‌های جدید در این حوزه و ضرورت آگاهی‌رسانی به تمامی دست‌اندرکاران، در این مطلب تلاش می‌کنیم ضمن بررسی نقش حیاتی تجهیزات یکبار مصرف در پیشگیری از عفونت به مهم‌ترین نکاتی که در زمینه استفاده مجدد از این محصولات باید مدنظر قرار داد، بپردازیم.

پیشرفت تکنولوژی پزشکی

پیشرفت علم و فناوری، انسان را روز به روز به دستاوردهای نوین نزدیک‌تر می‌کند. با ظهور تکنولوژی‌های جدید، روش‌های قدیمی کنار گذاشته می‌شوند و گام‌های بزرگی در جهت بهبود رفاه و سلامت عمومی برداشته می‌شود. در حوزه پزشکی نیز نمونه‌های متعددی از این پیشرفت‌ها در زمینه پیشگیری و درمان اتفاق افتاده است.

به عنوان مثال، در گذشته از پمپ‌های انفوزیون مکانیکی ساده، مانیتورهای ابتدایی و دستگاه‌های بیهوشی با امکانات محدود استفاده می‌شد و عمل‌های جراحی قلب توسط تعداد انگشت‌شماری از جراحان انجام می‌گرفت. اما امروزه شاهد استفاده از پیشرفته‌ترین دستگاه‌های مانیتورینگ، بیهوشی، پمپ‌های انفوزیون و بالن پمپ هستیم. به تبع آن، با وجود افزایش چندبرابری آمار و تنوع جراحی‌های قلب، میزان مرگ و میر به مراتب کاهش یافته است.

در جراحی‌های چشم نیز به همین ترتیب، عمل‌هایی مانند کاتاراکت و گلوکوم با کمک دستگاه‌هایی نظیر لیزر و تجهیزات مربوط به آن‌ها، انقلابی در درمان بیماری‌های چشمی ایجاد کرده‌اند. در سایر رشته‌ها نیز نمونه‌هایی مانند آندویژن و تجهیزات مربوطه یا آنژیوگرافی در بیماری‌های داخلی قلب، گویای این تحول عظیم هستند.

اکنون این سوال مطرح می‌شود که با وجود این همه پیشرفت، آیا می‌توان به دلیل کمبود منابع مالی از امکانات و تکنولوژی روز چشم‌پوشی کرد؟

اهمیت پیشگیری از عفونت

همواره اعتقاد بر این است که پیشگیری از درمان مهم‌تر است و می‌تواند بسیاری از هزینه‌های درمانی را کاهش دهد. یکی از بزرگترین معضلات در حوزه پزشکی به خصوص در عمل‌های جراحی، عفونت و آلودگی است که علاوه بر آسیب‌های جبران‌ناپذیر به بیماران، هزینه‌های سنگینی بر سیستم بهداشت و درمان تحمیل می‌کند.

اصلی‌ترین دلیل تولید وسایل یکبار مصرف پزشکی، جلوگیری از همین فجایع است. زمانی که وسیله‌ای به صورت یکبار مصرف تولید و استفاده شود، بسیاری از این صدمات کاهش می‌یابد. به عنوان مثال، در گذشته از پلیت‌های الکتروکوتر دائمی برای برگشت جریان الکتریسیته از بدن بیمار به دستگاه استفاده می‌شد. کسانی که با این وسیله کار کرده‌اند، شاهد سوختگی‌های وحشتناک ناشی از عدم اتصال صحیح یا فرسودگی آن بوده‌اند.

همچنین لوله‌های تراشه که برای چندین بیمار استفاده می‌شدند، باعث انتقال بیماری‌های تنفسی می‌گردیدند و لوله‌های ساکشن نیز آلودگی را از بیماری به بیمار دیگر منتقل می‌کردند. نمونه‌های بی‌شماری از این مثال‌ها وجود دارد که ذکر تمام آن‌ها از حوصله این متن خارج است.

پس این پرسش مطرح می‌شود که آیا استفاده مجدد از محصولات یکبار مصرف با این ملاحظات توجیه‌پذیر است؟

استریل کردن محصولات یکبار مصرف

در رابطه با محصولات یکبار مصرف، قوانین و استانداردهایی برای تولید، انتقال، استریلیزاسیون و انبارش آن‌ها وجود دارد که توسط تولیدکنندگان رعایت می‌شود. همچنین خطرات احتمالی پیش‌بینی شده و راه‌های جلوگیری از بروز آن‌ها در نظر گرفته و اجرا می‌گردد.

یکی از مهمترین موارد در این استانداردها، موضوع استفاده مجدد از محصولات یکبار مصرف است. هر وسیله‌ای که تولید می‌شود باید بسته به کلاس خطر آن، در اتاق تمیز (کلین روم) مراحل تولید و بسته‌بندی را طی کند. پیش از فرآیند استریلیزاسیون، باید شمارش میکروبی در واحد سطح انجام شود. اگر تعداد میکروب‌ها (که بسته به نوع وسیله، کلاس خطر و مصرف متغیر است) از حد مجاز فراتر رود، استریل کردن آن عملاً بی‌فایده است. زیرا حجم بالای میکروب‌های کشته شده خود می‌تواند در بدن واکنش ایجاد کرده و منجر به حساسیت، ترشح و در نهایت عفونت شود.

همچنین اگر وسیله‌ای با اتیلن اکساید یا اشعه گاما استریل شود، باید دوز لازم به صورت دقیق تعیین گردد تا ضمن حفظ کیفیت محصول، دوز اضافی روی محصول باقی نماند که خود می‌تواند بسیار خطرناک باشد.

برخی محصولات با کلاس خطر بالا که با قسمت‌های حساس بدن مانند سیستم عصبی مرکزی، مغز، قلب و عروق و استخوان‌ها سروکار دارند (مانند کاتترهای قلبی، تامپون‌های مغز و اعصاب، گرافت‌های عروقی، پچ‌های دورال، ایمپلنت‌های قابل جذب ارتوپدی)، عملاً در بخش CSR بیمارستان قابل بسته‌بندی مجدد نیستند. زیرا کلاس تمیزی این بخش معمولاً در حد ۱۰۰,۰۰۰ ذره است، در حالی که این محصولات نیازمند محیطی با کلاس تمیزی بالاتر (حتی بالای ۱۰,۰۰۰) برای بسته‌بندی هستند.

از سوی دیگر، روش‌های استریلیزاسیون مانند بخار آب یا آب اکسیژنه (اتوکلاو پلاسما) برای برخی مواد محدودیت داشته و ممکن است به کیفیت محصول آسیب بزنند.

بنابراین، استریل کردن محصولات یکبار مصرف فرآیندی بسیار تخصصی است که نیازمند رعایت دقیق استانداردها و ملاحظات ایمنی می‌باشد. هرگونه کوتاهی یا ساده‌انگاری در این مسیر می‌تواند منجر به انتقال عفونت و به خطر افتادن جان بیماران شود.

توجیه اقتصادی استفاده از وسایل یکبار مصرف

از نظر اقتصادی، اغلب وسایل یکبار مصرف به دلیل تولید انبوه و صنعتی، هزینه تمام شده بسیار کمتری نسبت به فرآیند استفاده مجدد در مراکز درمانی دارند. به عنوان مثال، اگر بخواهید یک سرنگ ۲۰۰ تومانی را که قبل از استفاده آسیب‌دیده، غیراستریل شده یا تاریخ مصرف آن گذشته است، مجدداً استریل کنید، با در نظر گرفتن هزینه‌های پاکت، تست، چاپ تاریخ و مشخصات، خود فرایند استریلیزاسیون و نیروی کار به این نتیجه می‌رسید که دور انداختن آن و تهیه یک سرنگ جدید مقرون به صرفه‌تر است.

در مثالی دیگر، یک ست پانسمان با قیمت ۱۰,۰۰۰ تومان را در نظر بگیرید. برای تهیه ست مشابه آن در مرکز درمانی، باید هزینه‌های زیر را تقبل کنید:

• تهیه گاز، پارچه برای پانسمان، پک مربوطه، شستشو و اتوکشی هر باره آن‌ها
• تهیه پنس (هموستات)، فورسپس، گالیپوت، رسیور و هزینه شستشو، ضدعفونی و استهلاک آن‌ها
• هزینه پاکت، تست استریل، فرآیند استریلیزاسیون، نیروی کار، استهلاک دستگاه‌ها و ابزار مورد نیاز

با این حساب، به نظر شما آیا استفاده مجدد از محصولات یکبار مصرف توجیه اقتصادی دارد؟

دسته‌بندی محصولات یکبار مصرف

برای پاسخ به این سوال که چه کالاهایی را می‌توان مجدداً استفاده کرد، باید محصولات را به صورت زیر دسته‌بندی کرد:

• ایمپلنت‌ها: موضوع کاملاً روشن است. هیچ‌کس نمی‌تواند ادعا کند که یک پرولین مش، پروتز هیپ، دریچه قلب، گرافت عروقی و مانند آن را می‌توان برای چند بیمار استفاده کرد.
• محصولات غیرقابل استفاده مجدد: شما نمی‌توانید کاور تجهیزاتی مانند دوربین آندوسکوپ، فلوروسکوپ، میکروسکوپ را با توجه به تعدد اعمال جراحی که به این دستگاه‌ها نیاز دارند، مجدداً آماده استفاده کنید. همچنین خانواده گاز، باند و تامپون‌های استفاده شده به هیچ وجه قابل استفاده مجدد نیستند.
• محصولات ساده و پرتیراژ: اقلامی مانند سرنگ، ست سرم، سوند ساکشن و امثال آن به دلیل وفور تولید داخلی و قیمت بسیار پایین، اساساً موضوعیتی برای بحث استفاده مجدد ندارند و حتی صرفه‌جوترین افراد نیز آن را مطرح نمی‌کنند.
• محصولات میانه: دسته‌ای از محصولات در میانه قرار دارند. در مورد این اقلام باید با توجه به داخلی یا خارجی بودن، قیمت تمام شده، هزینه‌های شستشو، ضدعفونی، بسته‌بندی و استریلیزاسیون بررسی کرد که آیا استفاده مجدد از آن‌ها از نظر اقتصادی صرفه دارد یا خیر.

حال باید پرسید که منظور مطرح‌کنندگان استفاده مجدد، کدام دسته از محصولات است؟ آیا در مراکز درمانی ما امکانات لازم برای این کار فراهم است؟ و اگر هست، آیا اصولاً توجیه‌پذیر است؟

خطر انتقال بیماری‌ها

نکته حائز اهمیت دیگر این است که استفاده مجدد از وسایل یکبار مصرف می‌تواند موجب انتقال پاتوژن‌هایی شود که با فرآیند استریلیزاسیون قابل مهار نیستند یا حتی ناشناخته هستند (مانند ویروس‌های هپاتیت و ایدز). برخی از میکروارگانیسم‌ها در برابر روش‌های مرسوم استریلیزاسیون فوق‌العاده مقاوم هستند و استریل کردن آن‌ها ریسک آلودگی متقاطع را به شدت بالا می‌برد. در نتیجه، حتی با رعایت دقیق پروتکل‌های استریل نمی‌توان از عدم انتقال عوامل بیماری‌زا به بیمار بعدی اطمینان حاصل کرد.

در مورد لباس‌های بیمارستانی از آنجا که البسه پس از هر بار مصرف شستشو داده می‌شوند و این شستشو همراه با سایر پارچه‌های بخش‌های مختلف بیمارستان (مانند شان‌ها، ملحفه‌ها، دستمال‌های نظافت و لباس‌های بیمار) انجام می‌گیرد، احتمال توزیع آلودگی از یک قطعه به سایر قطعات بسیار زیاد است.

جمع‌بندی

با در نظر گرفتن تمامی موارد فوق، ضرورت دارد پیش از هرگونه تصمیم‌گیری در مورد استفاده مجدد از وسایل یکبار مصرف، تمامی جوانب اعم از استانداردهای پزشکی، ایمنی بیمار و توجیه اقتصادی به دقت بررسی شود. فراموش نکنید که هیچ موضوعی ارزش به خطر انداختن جان و سلامت بیمار را ندارد. ایمنی بیمار خط قرمز نظام سلامت است و هرگونه کوتاهی در این زمینه، پیامدهای جبران‌ناپذیری به همراه خواهد داشت. از تمامی همکاران محترم درخواست می‌شود تا در تصمیم‌گیری‌های خود، سلامت بیماران را بر هر امر دیگری مقدم بدانند.